O przewodnikach po Zamościu możemy mówić dopiero w XX wieku. Wcześniej występował tylko jako element opisu całego kraju. Takim najbardziej znanym siedemnastowiecznym wydawnictwem była Polonia albo opisanie położenia Królestwa Polskiego Sz. Starowolskiego (1632). Zamość liczył ledwie 52 lata i w tym czasie opis tylko zdawkowo odnosi się do jego sztuki i architektury. - Jan Zamoyski w pobliskiej posiadłości, we wsi swej dziedzicznej miasto Zamość najwarowniej ufundował, otoczył umocnieniami, fosami, wałami oraz fortyfikacjami podług sztuki współczesnej geometrii i w nim kościół kanoników (których dziekan jest infułatem) z największej ku Bogu miłości wspaniale wzniósłszy, we wszystek niezbędny sprzęt go opatrzył. A jako największy  wychowawca szlachetnych  charakterów i protektor wszystkich nauk i sztuk powołał z Krakowa mężów najuczeńszych i Akademię założył, już nie tylko Zamość swój, całą Ruś splendorem Muz rozsławiając. Dodała później kolegium kapłanów i seminarium kleryków Katarzyna Ostrogska, żona Tomasza Zamoyskiego, kanclerza Królestwa, powiększając w ten sposób wydatnie liczbę profesorów i kanoników.
W zagranicznych wydawnictwach Zamość pojawia się w 1617 w słynnym Theatrii praecipuarum totius mundi…, obok słynnego Planu Brauna - 67 wierszy opisu.
Za przewodnik  mógłby uchodzić opis Zamościa w  Regni Poloniae, Magnique ducatus Lituaniae (Amsterdam 1652),  holendersko-niemieckiego kartografa i geografa Andreasa Cellariusa. W tłum. J. Feduszki czytamy m.in. Miasto umiejscowione jest w Małej Polsce w bliskości ziemi lwowskiej na obrzeżu ziemi chełmskiej. ogłosił budowę nowego Zamościa według pięknej sztuki murowania (…)  istnieje Akademia, która obok krakowskiej wydziały teologiczny, prawny, metodyczny i sztuk wyzwolonych oraz Doktorów wielce uczonych posiada. (…) W Zamościu są przedstawiciele wielu  narodowości: Polacy, Grecy, Ormianie, Hiszpanie, Niemcy, Włosi. Miasto posiada szereg przywilejów, w tym prawo składu towarów i wielce cenione jarmarki. Jest  Kościół św. Tomasza, św. Krzyża, Ormiański i Ruski, które są murowane, Kollegium, Przytułek, Bursa, Gildia, Ratusz na Wielkim Rynku i Arsenał, trzy Bramy. oraz osiem przeznaczonych do obrony wielkich bastionów, połączonych murem ze znakomitą dbałością wykonanych i otoczonych fosami.
Bardziej obszerny opis miasta zamieszczony został w Des Königreichs Pohlen Lands- Staats- und Zeit- Beschreibung, aus den besten und nevesten Scribenten... (Jacob Sandrart, 1687 Saltzbach). 
Zamoście, które jest nowo wybudowanym miastem zamkiem i znaczącą twierdzą, wzniesioną na początku tego stulecia na własnym gruncie i posiadłości, wzniesionym przez polskiego wielkiego kanclerza i hetmana Jana Zamosky po pokonaniu arcyksięcia Maksymiliana. Leży na malowniczej równinie nad jeziorem przy rzece Wiprzec. Ma mur obronny z 8 mocnymi bastionami i trzema fosami. Znajduje się tam kunsztownie zbudowany kościół, niezwykle ozdobiony wszelkiego rodzaju malowidłami i innymi ozdobnymi elementami; przy nim jest ustanowiony dziekan infułat wraz z kapitułą, którzy mają znaczne dochody. 
 Wspomniany Zamoyski założył tu również Akademię i powołał do niej profesorów Pisma Świętego, prawa, medycyny i sztuk wyzwolonych oraz wyposażył tę Akademię w stałe dochody. Ponadto znajdują się tam kościoły: św. Tomasza, Świętego Krzyża, a także jeden ormiański, jeden grecki; i kolegium; oprócz tego piękny ratusz i dobrze wyposażony arsenał; a także dwór, piękny zamek i inne znaczne budowle.
Mieszczanom wspomniany wielki kanclerz nadał tu wspaniałe wolności, niemal równe przywilejom szlachty polskiej, i zwolnił ich na zawsze od ceł oraz pozostałych obciążeń, którym podlegają inne miasta. Ponadto zrzekł się zarówno dla siebie, jak i swoich potomków i dziedziców zwierzchnictwa, jakie mu nad tym miastem i wszystkimi innymi, które posiadał, przysługiwało, i skierował ich [mieszkańców] do najwyższego sądu królewskiego na mocy wieczystego prawa wolności, tak, że odbywa się on tutaj cztery razy w roku, a inne miasta także wysyłają tam swoich ambasadorów [Trybunał Zamojski]. 
Założył też fundusz, zwany Mons Pietatis, i przekazał na niego pewną sumę pieniędzy, aby z niej można było pomagać zubożałym przez nieszczęście mieszczanom i innym biednym. Z tego powodu ludzie różnych narodowości jak: Polacy oraz Grecy, Ormianie, Hiszpanie i Niemcy przybyli tu w wielkiej liczbie.(tłum. z j. niem. J. Bartkowska)
W pierwszym polskim wydawnictwie podług wymagań turystycznych (odległości, oberże) Przewodniku dla podróżujących w Polsce (Kraków 1821) pobieżny opis Zamościa rozpoczyna się – Miasto zbudowane jest w stylu gotyckim! Natomiast w Zamość znalazl si w Przewodniku dla podróżujących po Europie (Warszawa 1851). W XIX w. powstały dwa historyczno-informacyjne  opracowania: A. Bielowskiego („Album Lwowskie”, 1862) oraz M. Balińskiego, T. Lipińskiego („Starożytna Polska pod względem historycznym…”, t. 2, 1885 oraz monumentalny  "Słownik geograficzny Królestwa Polskiego..., którego artykuł jako osobną publikację wydała „Teka Zamojska”.