nagłówek

UPAŃSTWOWIENIE ZAMOŚCIA

Andrzej Kedziora marzec 12, 2013
W 1809 miasto poniosło straty wynikłe wskutek działań wojskowych. Ordynat Stanisław Zamoyski miał początkowo nadzieję, że rząd dłużej nie zechce zatrzymywać prywatnej własności. Powołana została komisja dla ustalenia wysokości strat. Zamość ponownie jednak nabrał znaczenia strategicznego, przeprowadzono prace fortyfikacyjne. 27 IX 1810 zwrócił się Fryderyka Augusta z listem, że wojsko rekwiruje różne budynki, rozbiera i burzy domy, nie wypłacając żadnego odszkodowania właścicielom oraz zajmuje place na rozbudowę twierdzy. Kilka miesięcy później ordynat konstatował już, że przynoszący znaczną intratę Zamość przemianowany zostanie na twierdzą krajową konieczne jest ocenienie miasta z murami, własnościami i dochodami. Do ustalenia wysokości odszkodowania powołano komisję ministerialną.
Dekret Fryderyka Augusta z 11 XI 1811 oznajmił zamiar przejęcia przez rząd twierdzy, a już 5 XII ustalono listę 28 budowli przejętych przez władze wojskowe (od pałacu po chałupę na Kępie Stawowej). Ordynat domagał się wynagrodzenia za przemianowanie miasta dziedzicznego na twierdzę krajową (1811). Wojna w 1812 i przejście pod okupację rosyjską przerwały pertraktacje. Nie widząc perspektyw na odzyskanie Zamościa w 1815 ordynat wprost zaproponował carowi nabycie twierdzy. Względy strategiczne przesądziły, iż car zaakceptował takie rozwiązanie, namiestnik Królestwa powołał trzecią komisję w sprawie twierdzy. Na jej czele stanął komendant twierdzy (pierwsze posiedzenie 20 VIII 1816 w oficynie pałacowej). Po długich pertraktacjach (pomiary, gromadzenie ku irytacji ordynata dokumentów potwierdzających własności), próbach zaniżania wyceny przez władze, nieustępliwości ordynata komisja szacująca zakończyła prace w XII 1817.
Układy zbycia poszczególnych części majątku podpisano w VI 1818, a 14 VIII 1820 zawarto ostateczną umowę. Kontrakt o wieczystej transakcji w 20 artykułach podpisany został 30 I 1821 w obecności przedstawicieli rządu i ordynata. Zamość z prywatnego miasta Zamoyskich stał się miastem rządowym. Car aprobował umowę 29 XII 1820 w Opawie podczas zjazdu trzech zaborczych władców.
Po targach ordynat zrzekł się odszkodowań za wały, mury i bramy (wcześniej chciał za nie 7 mln zł). Na realności miejskie podległe transakcji złożyły się: pałac z oficynami, akademia, szpital i scholasteria, arsenał, laboratorium, stajnia z rajtszulą i wozownią, kamienica rynkowa, 2 magazyny, odwach, brama szczebrzeska, 2 domy, 4 cegielnie, folwark janowicki. Realności (1/2) i dochody z miasta (1/2) wycenione zostały łącznie na  4.193.095 zł 8 gr  (odpowiada to kwocie ok. 80 mln zł w 2017). Z tego 3.426.171 zł otrzymał ordynat w dobrach w wojew. podlaskim (Kołodziąż, obw. siedlecki, Wiski i Planta, obw. radzyński) i mazowieckim (Jadów, obwód stanisławowski) i 712.924 zł w gotówce. 54.662 zł przypadło też mieszczanom za grunta pod twierdzą w obwodzie 1200 m. Po niespełna 240 latach Zamość przestał być miastem Zamoyskich, wbrew złożonym 29 IV 1818 przez cara obietnicom nie pozostawiono ich herbów na murach.

 * My Aleksander i (...) maiąc sobie przedstawiony układ zawarty z Hrabią Stanisławem Kostką Zamoyskim (...) względem odstąpienia przez niego, królowi miasta dziedzicznego Zamościa wraz z obwodem na tysiąc dwieście sążni określonym, na twierdzę przeznaczonego, podług którego to układu należytość iaka temuż Hrabiemu za odstępuiące się na rzecz rządu wyż rzeczone realności w mieysce gotowizny, dobrami rządowemi wynagrodzoną bydź ma, udeterminowaną została, zatwierdzaiąc tak przygotowawcze umowy, w tym przedmiocie w dniach 15 i 16 lipca 1818 roku, spisana (...)
* "Kurier Warszawski nr 8 z 1821 w rubryce "Nowości Warszawskie" - Ogłoszono tu wyrok N. Pana datowany w Opawie dnia 25 listopada r.z. nadający w dziedzictwo JW. Ordynatowi Zamojskiemu dobra narodowe Kołodziąz, Janów, itd. A to za odstąpienie miasta Zamościa i territorium jego na 1200 sążni wokoło, które to miasto zamienione zostało na twierdzę.

  * Budowle w Zamościu przejęte na skarb państwa (5 XII 1811, AP Radom):
1. Pałac z Pawilionem
2. Officyny tylne przy pałacu
3. Laboratorium przy pałacu
4. Arsenał murowany przy pałacu
5. Raytszul z Wozownią i Masztalernią
6. Staynia murowana
7. Wozownia mała murowana
8. Piątro czyli pomieszkanie na Bramie (Szczebrzeskiej)
9. Szpital murowany
10. Dom Scholasteria murowany
11. Magazyn wraz z Kamieniczką
12. Kamieniczka narożna w Rynku
13. Hauptwach pod Ratuszem
14. Staynia drewniana z wozownią
15. Dom Browarem zwany pod wałem
16. Kościół Ormiański
17. Fortyfikacje z 3ma bramami
18. Szlachtuz za Bramą Lubelską
19. Dom maiący numer konskrypcyiny 60 na Sadowisku
20. dwa domy na Przedmieściu Lwowskim
21. Cegielnia na Przedmieściu Skierbieszowskim
22. Cegielnia na Przedmieściu Lwowskim
23. Cegielnia na Przedmieściu Rubieszowskim
24. Młyn zamoyski z chałupą dla stroza stawowego
25. Domek na kępie stawowej
26. Zabudowania Folwarku Janowickiego wraz z młynem tamteyszym
27. Magazyn na skład drzewa w Janowicach
28. Karczma na trakcie Przedmieścia Lubelskiego
 * Wg wyliczeń dr J. Feduszki za kwotę ze sprzedaży miasta (4,2 mln zł) w 1821 można było nabyć ok. 17 tys. ha ziemi. Kwota ta to na dzisiejszą wartość ok. 80 mln zł, za którą można kupić 1,5 tys. ha dobrej ziemi w cenach z 2016). W obwodzie sprzedanego miasta znalazł się teren ponad 2200 ha powierzchni.

Czytany 765 razy Ostatnio zmieniany sobota, 03 marzec 2018 09:33

Kolejne artykuły

Liczby Zamościopedii

Hasła

 

Ilustracje

 

Rozwijana od dni

 

14202924

Wyświetleń