nagłówek

NAUKA W ZAMOŚCIU - CZASY HISTORYCZNE

Andrzej Kedziora styczeń 19, 2013

Pierwszą osobą, której przysługiwał tytuł uczonego był założyciel miasta, dr obojga praw, który swój doktorat De Senatu Romano libri II (wyd. Wenecja 1563, Strassburg 1608, 1670, wyd. krytyczne 1998) oparł na dziełach 70 autorów; ponadto miał przygotować nie znaną dzisiaj pracę De perfecto senatore, a notaty padewskie niedoszłych prac przekazał Adamowi Burskiemu - najwybitniejszemu uczonemu Akademii.
Pod egidą Zamoyskiego powstał ośrodek naukowy, który na przełomie XVI i XVII w. do badań filologicznych wniósł nowy szeroki rozmach twórczy. Starannie urządzona drukarnia naukowa, poszukiwanie i skup kodeksów starych pisarzy greckich w Konstantynopolu, kwerendy prowadzone w wielkich bibliotekach, kontakty i wymiana myśli z wybitnymi filologami stanowiły bogate ramy dla podjętej pracy badawczej, wykazując dość ścisłą łączność i pokrewny styl pracy z filologią francusko-holenderską, najwyżej stojącą wówczas w Europie.
Burskiemu nie ustępowali mu: wybitny prawnik Tomasz Drezner, świetny filolog o imponującej erudycji Jan Ursinus i Szymon Birkowski. Z późniejszych czasów na uwagę zasługują profesorowie Wojciech Gryglicjusz (hebraista, arabista, znawca syryjskiego) i Benedykt Żelechowski (autor kompendium prawniczego).
Na dworze Kanclerza przebywał największy historyk tamtych czasów Reinhold Heidenstein, w Zamościu pisząc największe dzieła (Dziejów polskich ksiąg XII i Komentarze o Wojnie Moskiewskiej). Nawiązano kontakty z innymi ośrodkami naukowymi, goszczono wybitnych uczonych. Przez dwa lata przebywał matematyk Flamand Adrian van Roomen (1561-1615), jeden z największych ówczesnych matematyków Europy, który swymi odkryciami zaznaczył nowy etap rozwoju tej dziedziny nauki. W Akademii wykładał prawnik William Bruce. Bogatą korespondencję ze środowiskiem zamojskim prowadził wybitny humanista niderlandzki, twórca neostoicyzmu Justus Lipsius.
Zasługą Akademii na polu naukowym było przede wszystkim prekursorskie w Polsce wprowadzenie romanistyki w krąg naukowych dociekań. Zamojski ośrodek zostawił ślad w dziejach logiki i filologii klasycznej. Podjęto badania nad logiką stoików i piśmiennictwem późnogreckim. Z przyczyn "zewnętrznych" Akademia poprzestała na pierwszych skromnym owocach podjętych prac edytorskich (Drukarnia Akademicka). Znaczącą rolę odegrały również powstałe w Zamościu dzieła prawnicze (Prawo). Nie rozwinęła się jedynie medycyna, poprzestając na kuriozalnym wystąpieniu w 1599 w sprawie kołtuna.
W Akademii wykładano okazyjnie astronomię. Ursinus i Niewieski (osobne hasło), uchodzą za prekursorów polskich badań filologiczno-przyrodniczych. Pojawili się popularyzatorzy wiedzy, jak S. Niewieski - szeroko rozumiana przyroda, czy Stanisław Duńczewski - geografia, rolnictwo. Jego Geografia Królestwa... drukowana w 16 kolejnych kalendarzach - oprawiona funkcjonowała jako swoista podręczna encyklopedia.                 
Miernikiem postępowości Akademii w 2 poł. XVIII w. był częściowo pozytywny stosunek do teorii kopernikańskiej. Generalnie jednak profesorowie byli przeciwko Newtonowi (1768), Leeuwenhoekowi (1774), Kartezjuszowi (1777, 1780), Wolterowi i "Russowi" (1779), Leibnizowi (1780), chociaż samą znajomość osiągnięć tych genialnych umysłów, uważali za godną uwagi. Na przełomie XVIII/XIX w. kilku profesorów, zaznaczonych osiągnięciami w różnych dziedzinach pracowało w Liceum Królewskim.
Osiągnięcia na polu nauki przed wojną miał filolog Adam Szczerbowski. Zamojski weterynarz W. Bartoszewski opublikował Doraźną pomoc weterynaryjną (Zamość 1928), ksiądz Wacław Staniszewski Duszpasterstwo w szkole (Zamość 1937). a red. Emil Migasiński m.in. Polacy w Paranie współczesnej. Obszerny artykuł o promieniowaniu opublikował Kuryerze "Literacko-Naukowym" (1939) nauczyciel gimnazjum Adolf Banaś.
W Zamościu urodzili się wybitni uczeni: Jerzy Minczewski - prof., dyr. IBJ w Świerku, przew. Rady d/s Atomistyki, czł. PAN, Stefan Kempisty - prof. matematyk (teorii funkcji rzeczywistej); kilkudziesięciu znanych w Polsce ludzi nauki odnajdujemy wśród absolwentów zamojskiego gimnazjum i liceum.


 * W Encyklopedii Popularnej figurują profesorowie Akademii Zamojskiej: Adam Burski, Tomasz Drezner i Stanisław Duńczewski oraz prof. Liceum Królewskiego Bazyli Kukolnik.
 * Uczonym z Zamościa był (brak potwierdzenia) matematyk Gustaw Ignacy Rohn (1853-1890), który skończył z wyróżnieniem wydz. matematyki Uniwersytetu Warszawskiego, za zbudowany przez siebie przyrząd do rysowania krzywych linii Lissajousa, przedstawiających graficzne drgania tonów muzycznych i fal światła otrzymał na wystawie paryskiej medal srebrny i stopień oficera Akademii, zmarł w Warszawie po ciężkiej chorobie (sparaliżowany).

Czytany 1218 razy Ostatnio zmieniany sobota, 21 październik 2017 14:17

Kolejne artykuły

Liczby Zamościopedii

Hasła

 

Ilustracje

 

Rozwijana od dni

 

14699626

Wyświetleń