nagłówek

DOM CENTRALNY

Andrzej Kedziora styczeń 28, 2013

Czteroskrzydłowy i trzypiętrowy gmach między ul. Żeromskiego, Bazyliańskiej i Kościuszki, a od wsch. zamknięty dwupiętrową oficyną. Akt erekcyjny (także gazety, monety) wmurowano 26 VI 1910 (pod wejściem do ob. księgarni). 29 VII w piątek o 9-tej w Kolegiacie odprawiono mszę św. w intencji pomyślnej budowy domu dochodowego dla Towarzystwa. Wzniesiony w 1910-11 (w ciągu 13 m-cy!) przez lubelską firmę "Architekt" b-ci Luchtów (proj. Władysław Lucht) dla II Zamojskiego Tow. Pożyczkowo-Oszczędnościowego. Kosztorys budowy z 1912 r. wyniósł 131.192 rb, ponadto koszty c.o. 11,7 tys., instal. elektr. 15 tys., kanaliz. 9, tys., oraz urządzenia restauracji 9,1 i sali widowiskowej 2,2 tys. Jego kubatura obliczona w 1950 wynosiła 22.804 m3.
Był to wielki, niespotykany w tej skali na prowincji (168 okien i 261 drzwi), nowoczesny (na sposób europejski) pod względem technicznym obiekt z własnym agregatem elektrycznym, c.o. (w 1912 furmankami sprowadzono z Rejowca 10 wagonów węgla) i pompą wodociągową. Jego gabaryt naruszył proporcje i kanony zabudowy staromiejskiej. Posiada charakterystyczne dla secesji asymetryczne elewacje, czy niefunkcjonalne, różnokształtne okna (średnio co drugie różni się od pozostałych), ale skromny raczej wystrój nie wiele ma wspólnego z wzorcowym detalem secesyjnym (medaliony, girlandy), poza stylizowanym motywem makówek w balustradach. Nie zachowały się figury kariatyd (budziły ponoć zgorszenie) w parterze i falista attyka z sowami i głowami faunów. Zwracają uwagę ciężkie balkony, studniowe, asfaltowane podwórze, oryginalne odbojnice w bramie. W 1997-2000 przeprowadzono renowację elewacji a 2009 podwórza.
DC posiadał salę widowiskową "Oaza", w 1927 przebud. na sklepy, a we wsch. niższym skrzydle hotel  i restaurację ("Centralka"). Znajdowały się w nim liczne instytucje, jak Tow. Muzyczno-Dramatyczne (III p. od ul. Żeromskiego), Dom Ludowy (1916-26), "Księgarnia Polska", instytucje finansowe (m.in. od 1912 Ziemiańskie Tow. Wzajemnego Kredytu, Pol. Kasa Bezprocentowa, sklepy, m.in. J. Kasperowskiej ("Magazyn bławatny"), J. Roja, F. Aszyna i F. Stecyna (wszystkie z galanterią), J. Lenkiewicza i J. Janiszewskiego (oba branży technicznej), J. Rodaka i M. Klaudel (sklepy papiernicze), elegancki zakład fryzjerski "Wacław" Jana Wawrzyszaka, gabinet dentystyczny z laboratorium sztucznych zębów, zegarmistrze, oraz komfortowe mieszkania.
DC posiadał 17 mieszkań. Wśród mieszkańców w dłuższych i mniejszych okresach byli m.in. mieszkający pod nr 13 Bolesław Leśmian, o czym informuje pamiątkowa tablica, słynny bibliofil Henryk Rosiński, adwokaci Wacław Bajkowski, Antoni Legieć, Hieronim Muszak i Zygmunt Sawnor, architekt Marian Wtorzecki, malarz Edward Kopciński, lekarz Stanisław Branicki, dyrektorka gimnazjum Maria Kaczyńska, prokurator Anna Gajek, kupiec Józef Rodak, piekarz Abdułlach-Ogły, muzealniczka Maria Lorentz i inne znane osoby w mieście, jak Franciszek Rusek, Jan Jankiewicz, Hieronim Kułaj, Henryk Roguski, Adam Wojtów. Na II p. w mieszkaniu burmistrza Stodołkiewicza 2-krotnie nocował Józef Piłsudski (1920).
W 1928 DC wyceniono był na 414 tys. zł (1930 - ubezpieczony na kwotę 745.920 zł). W 1941 zajęty przez Niemców i przebudowany na biura (sztab żandarmerii, Powiat. Urząd Rolnictwa) - przywrócenie poprzedniego stanu i  niezapłacone czynsze wycenionono na 140 tys. zł. W 1944 część  pomieszczeń zajmowała Armia Czerwona, szpitale wojskowe, repatrianci, nawet Inspektorat Szkolny. W 1949 - Centrala Handlu Przem. Chemicznego, PZUW, Inspektor Pracy, Spółdz. Zbytu Produkcji Zwierzęcej (potem Centrala Mięsna), sekretariat PSL, księgarnia "Szkolnicy", sklep mięsny "Robotnika".
10 VII 1951 przeszedł na Skarb Państwa, zużycie oszacowano na 40%. Po wojnie mieściła się tu m.in. Wojew. Dyrekcja Inwestycji, w miejscu d. CKS - Bank Gospodarki Żywnościowej (w 1994 nowe wejście, później sklep meblowy), przejściowo Muzeum, tradycję kontynuuje też - osobne hasło - księgarnia i fryzjerzy. Od 2015 w dawnej restauracji mieści się redakcja "Kroniki Tygodnia".


 * Nim powstał DC - W  l. 70 XIX w. na całej posesji (sięgającej ob. Pl. Wolności obok domków pod gontem, ze stajniami i chlewikami (m.in. rzeźnicy Biskupscy i Zakrzewscy) stanęły wojskowe magazyny: żywnościowy i artyleryjski. Pod koniec wieku Józef Czernicki nabył prywatne place i postawił pierwszy w tym miejscu murowany budynek, wydzierżawiony Syndykatowi Rolniczemu na magazyn narzędzi rolniczych. Z pocz. XX w, Czernicki odsprzedał posesję II ZTP-O.
 * Wg projektu w piwnicy: kuchnia restauracyjna, piekarnia, stacja c.o., elektrownia, pralnia, na parterze: restauracja z salą balową (wg kosztorysu z cukiernią) i galerią, kasa Towarzystwa, kinematograf tj. scena z budką suflera (108) i sala (327), 4 sklepy, w tym z cukrem (192), i narożny (60), mieszkanie restauratora, stróżówka, I piętro: mieszkania Krzyczkowskiego (639) i rejenta (474), hotel, sala bilardowa, biuro Wzajemnego Kredyt (344), II piętro: resursa (351), hipoteka (182), hotel, fryzjer, mieszkania Luchtów (679) i Stodołkiewicza (326), III piętro: mieszkania naczelnika żandarmerii (688), komornika (346) oraz Gisgesa (296) i Kosmalskiego (235).
* Wg kosztorysu budowy... restauracja i cukiernia, "karjatydy", budka suflera, asfaltowe podwórze. 
 * Dochód z DC w 1912 (rb) - lokatorzy 7633, sklepy 1409, restauracja 1000, hotel 1500, sala teatralna 1600.

 * W DC można było ogolić się, ubrać, zjeść obiad, przeżyć dramat 6-aktowy w kinie, zrobić kontrakt rejentalny, w hotelu wyspać w atmosferze przedwojennej pościeli (felieton z 1921).

Czytany 983 razy Ostatnio zmieniany poniedziałek, 26 listopad 2018 16:23

Kolejne artykuły

Liczby Zamościopedii

Hasła

 

Ilustracje

 

Rozwijana od dni

 

14657003

Wyświetleń